Nima uchun yomg‘ir hidini yoqtiramiz?

Bu o‘ziga xos hid ilmiy tilda “petrikor” deyiladi. Yunonchada “petra” – “tosh”, “ixor” esa “xudolar tomirida oqadigan suyuqlik” ma’nosini anglatadi. Bu nom 1964-yilda avstraliyalik olimlar Izabella Bear va Roderik Tomas tomonidan kashf etilgan. Daro maqolasi shu haqda.

Bunga toshlarning nima aloqasi bor, deb so‘rashingiz mumkin. Aslida yomg‘ir hidini osmondan yog‘ayotgan suvning o‘zi emas, balki aynan toshlar va nam tuproq taratadi. Bu hid bir necha unsurlardan tashkil topgan.

Birinchi tarkibiy qism — bu maxsus moylar va yog‘ kislotalari. Xususan, stearin va palmitin kislotasi bo‘lib, ularni quruq davrlarda turli xil o‘simliklar ajratib chiqaradi. Bu moddalar urug‘lar unishini va nihollar o‘sishini sekinlashtiradi. Shu tarzda, katta o‘simliklar yosh o‘simliklarga noqulay sharoitlarda rivojlanish uchun kuch sarflamaslik, aksincha ob-havo o‘zgarishini kutish kerakligini “tushuntiradi”. Yomg‘ir bu moylarni eritganda, ular o‘ziga xos hid hosil qiladi.

Petrikorning ikkinchi muhim tarkibiy qismi geosmin deb ataladigan organik modda bo‘lib, u yerga o‘ziga xos hid beradi. U uglerod, vodorod va kisloroddan tashkil topgan bo‘lib, turli xil mikroorganizmlar, asosan aktinomitsetlar va sianobakteriyalar hayot faoliyatining qo‘shimcha mahsulotidir. Geosmin yordamida bakteriyalar mayda bo‘g‘imoyoqlilar — oyoqdumlilarni jalb qiladi, ular esa bakteriyalarni tuproqda tarqatib, ko‘payishiga yordam beradi.

Yomg‘ir hidining uchinchi tarkibiy qismi ko‘k-yashil suv o‘tlari — sianobakteriyalar va ipsimon bakteriyalar — aktinomitsetlar tomonidan ishlab chiqariladigan 2-metilizoborneoldir. Aynan u turib qolgan suvlar, ko‘lmaklar va botqoq balchig‘iga yoqimsiz hid beradi.

Va nihoyat, bu yerda yana bir modda ishtirok etadi — ozon, uchta kislorod atomidan iborat molekula (O₃, uni yana uch kislorod deb ham atashadi). Aynan u yomg‘irga yangilik iforini beradi. Biroq aynan ozon faqat momaqaldiroq paytida boshqa hidlarga qo‘shilishi mumkin. U chaqmoq gazsimon kislorod O₂ molekulalarini parchalaganda va ular O₃ ga birlashganda hosil bo‘ladi.

Shunday qilib, yomg‘ir yoqqanda yoki ekinlarni sug‘organingizda, o‘simlik moylari, geosmin va 2-metilizoborneol tuproqdan havoga aerozollar shaklida ko‘tariladi va aralashadi. Mana shu yomg‘irning o‘ziga xos hidi, to‘g‘rirog‘i, nam tuproq hidi.

Gap shundaki, ibtidoiy ajdodlarimiz ichimlik suvini izlash uchun nam tuproq hidini sezish qobiliyatini rivojlantirgan. Ular chanqoqdan saqlanish maqsadida suyuqlik manbalarini hid orqali topishgan.

Inson burni geosminga nihoyatda sezgir bo‘lib, uni bir trillion molekulaga besh molekula nisbatida ham aniqlay oladi. 2-metilizoborneol ham hidlash orqali juda oson seziladi: hatto bir litr suvda atigi 0,002 mikrogramm ushbu modda bo‘lsa ham, siz uni his qilasiz.

Uzoq masofadan nam tuproq hidini ilg‘ash qobiliyati yashab qolish uchun g‘oyat muhim edi. Shunchalik muhimki, hatto bugungi kunda soy va ko‘lmaklar suvini ichishni to‘xtatganimizda ham, bu hid bizga hamon yoqimli tuyuladi.