Merkuriyning paydo bo‘lish siri ochildi

Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora — Merkuriy o‘zining tarkibi bilan olimlarni uzoq vaqtdan beri boshi berk ko‘chaga kiritib kelmoqda. Uning massasining 70% ga yaqini metall yadroga to‘g‘ri keladi, mantiyasi esa yupqa va nomutanosib ravishda kichik. Ilgari asosiy faraz shundan iborat ediki, sayyora yirik osmon jismi bilan halokatli to‘qnashuvdan so‘ng qobiq va mantiyasining katta qismini yo‘qotgan.

Biroq xalqaro olimlar jamoasining yangi tadqiqoti bu taxminni shubha ostiga qo‘ymoqda. Ushbu ish Nature Astronomy jurnalida chop etildi. Daryo shular haqida yozmoqda.

Parijdagi Yer shari fizikasi instituti sayyorashunosi Patrik Franko boshchiligidagi guruh kompyuter modellashtirish yordamida Merkuriy taxminan bir xil o‘lchamdagi ikkita protoplanetaning “yonlama” to‘qnashuvi natijasida shakllanishi mumkinligini isbotladi.

“Bizning hisob-kitoblarimiz shuni ko‘rsatadiki, Merkuriyning shakllanishi uchun g‘ayrioddiy hodisalar shart emas. Bir xil massali jismlar o‘rtasidagi yon tomondan zarba yetarli. Bunday ssenariy ilk Quyosh tizimi dinamikasi nuqtayi nazaridan ancha ehtimolliroqdir”, deb tushuntirdi Franko.

​Quyosh tizimining ilk davrida ichki hududlar orbitalar uchun raqobatlashayotgan yirik toshli jismlar – protoplanetalar bilan to‘lib-toshgan edi. Silliqlangan zarralar gidrodinamikasi usulidan foydalanib, olimlar quyidagilarni aniqlagan. Bunday to‘qnashuv dastlabki mantiyaning 60% gacha qismini parchalab tashlashi mumkin edi, massiv metall yadro esa saqlanib qolardi.

Modellar Merkuriyning massasini va undagi metall hamda silikatlarning g‘ayrioddiy nisbatini 5% gacha aniqlik bilan qayta tiklagan. Bundan tashqari, ular uchirib yuborilgan material nima uchun qaytib kelmaganini tushuntiradi: sharoitga qarab, moddaning bir qismi butunlay uchirib yuborilgan va ehtimol boshqa sayyoraga, masalan, Veneraga o‘tgan bo‘lishi mumkin.

Yangi ssenariy Merkuriyning kelib chiqishini tabiiyroq tushuntiradi va boshqa toshli sayyoralarning rivojlanishini tushunishga yordam beradi.

“Keyingi qadam natijalarni meteoritlar va BepiColombo kabi missiyalardan olingan geokimyoviy ma’lumotlar bilan taqqoslashdir. Merkuriy hamon Quyosh tizimidagi eng kam o‘rganilgan sayyora bo‘lib qolmoqda, ammo vaziyat o‘zgarmoqda va oldinda bizni ko‘plab kashfiyotlar kutmoqda”, deya xulosa qildi Franko.