Yevropa qit‘asini kuzatuvlar tarixidagi eng kuchli issiqlik to‘lqini qamrab oldi. Harorat ko‘rsatkichlari butun qit‘a bo‘ylab mutlaq rekordlarni yangilamoqda. Issiqlik sharqqa — Bolqon yarimoroliga va Ukrainaga siljiyapti. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, bunday erta yozgi issiqlik iqlim o‘zgarishisiz deyarli imkonsiz bo‘lardi.

Issiqlikning sababi nima?

Issiqlik “omega-blok” deb ataluvchi ob-havo hodisasi tufayli uzoq vaqt davom etmoqda. Bu hodisa yunoncha omega (Ω) harfiga o‘xshash atmosferadagi oqimlar shakli bilan nomlangan. Shimoliy Afrikadan kelgan issiq va quruq havo ma’lum hudud ustida qamalib qolmoqda, chunki chekkadagi past bosim sohalari uning siljishiga to‘sqinlik qilmoqda. Natijada harorat mavsumiy me’yoridan 18 °C gacha yuqori bo‘lmoqda.

Yevropa ayniqsa zaif holatda: uylarning atigi 20 foizida konditsionerlar mavjud, ko‘p qismidagi binolar esa issiqlikni ushlab turish uchun qurilgan. Bu ikki oy ichidagi ikkinchi yirik issiqlik to‘lqini hisoblanadi. Birinchisi 24 mayda boshlangan edi.

Qancha odam ta’sirlandi?

AFP tahliliga ko‘ra, dushanba kuni Markaziy va Sharqiy Yevropada kamida 130 million kishi 35 °C dan yuqori haroratga duch keldi (oldingi kuni bu ko‘rsatkich 190 milliondan ortiq edi). Umuman olganda, qit‘aning 269 milliondan ortiq aholisi 30 °C dan yuqori haroratni boshdan kechirishi kutilmoqda.

Jahon ob-havo atributsiyasi (World Weather Attribution) guruhi olimlari bunday erta yozgi issiqlik to‘lqini iqlim o‘zgarishisiz “amaliy jihatdan imkonsiz” bo‘lishini ta’kidladilar. JSST rahbari Tedros Adhanom Gebreyesus Yevropani Yer sharidagi eng tez isishayotgan qit’a deb atadi — bu yerda isish o‘rtacha jahon darajasidan ikki baravar tez sodir bo‘lmoqda.

Qurbonlar soni

21 iyundan beri Yevropada JSST ma’lumotlariga ko‘ra, 1300 dan ortiq ortiqcha o‘lim qayd etilgan. Ular orasida avtomashinalarda qamalib qolgan bolalar va issiqdan qutulish uchun ruxsat etilmagan suv havzalarida cho‘kib ketgan yoshlar ham bor.

Eng og‘ir ahvol Fransiyada kuzatilmoqda. Milliy sog‘liqni saqlash agentligi faqat 24 iyundan beri 1000 ga yaqin qo‘shimcha o‘limni qayd etgan, ularning aksariyati 65 yosh va undan katta yoshdagilar orasida. 18 iyundan beri Fransiyada kamida 74 ta cho‘kish holati qayd etilgan. Liga 2 futbolchisi Kenzо Kis ham Rona daryosida cho‘kib halok bo‘lgan. Polshada esa yakshanba kuni bir sutkada 17 ta cho‘kish sodir bo‘lgan.

Tedros issiq stressni “jimjit qotil” deb atadi va Yevropa hukumatlarini anomal issiqlik sharoitida harakat rejalari ishlab chiqishga chaqirdi.

Tarixiy rekordlar

O‘tgan dam olish kunlarida Markaziy Yevropaning bir qator mamlakatlarida milliy harorat rekordlari yangilandi:

• Chexiya: Praga shimolidagi Doksani shahrida 41,9 °C — mamlakat tarixidagi eng yuqori ko‘rsatkich. Chexiya gidrometeorologiya instituti (CHMI) “rasmiy stansiyalar tarmog‘ida birinchi marta 41 gradus qayd etildi” deb ma’lum qildi.
• Germaniya: Polsha chegarasidagi Koshen shahrida 41,7 °C — yangi rekord (oldingi kun o‘rnatilgan rekordni yangiladi). Kechalari ham rekord darajada issiq bo‘ldi: sharqiy Kubshtyuts shahrida termometr 29,4 °C dan pastga tushmadi — bu deyarli 150 yillik kuzatuvlar tarixidagi eng issiq tun.
• Polsha: G‘arbiy Slubitse shahrida 40,5 °C — bir asrdan ortiq saqlanib kelgan rekordni yangiladi.
• Ispaniya: Kantabriya mintaqasidagi Tama munisipalitetida 43,7 °C — mintaqada istalgan oyda qayd etilgan eng yuqori harorat. 22 va 23 iyun Ispaniyaning materik qismida 1950 yildan beri eng issiq iyun kunlari bo‘ldi.

Buyuk Britaniya va Shveytsariyada ham iyun oyi bo‘yicha yangi rekordlar o‘rnatildi.

Hokimiyatlar qanday choralar ko‘rmoqda?

Parijda dam olish kunlari jamoat joylarida spirtli ichimliklarni ichish taqiqlandi — favqulodda xizmatlarga yuklamani kamaytirish maqsadida. Shahar G‘urur marshi keyinga surildi. Eyfel minorasi va Luvr ham issiqlik sababli odatdagidan ertaroq yopila boshladi.

Fransiya Bosh vaziri Sebastyan Lekornyu maxsus vazirlar mahkamasi yig‘ilishini chaqirdi. Milliy meteorologiya xizmati iyul oyida yana bir issiqlik epizodi kutilayotganini ma’lum qilgach, hukumat yangi ekstremal haroratlarga tayyorgarlik ko‘rmoqda.

Berlin politsiyasi ikki kun ketma-ket aholini sovutish uchun suv purkagichlardan foydalangan, shu jumladan yakshanba kuni Bruno Mars konserti bo‘lib o‘tgan Olimpiya arenasi oldida.

Belgiyada Vaterloo jangining yillik rekonstruksiyasi bekor qilindi. Tashkilotchilar: “Jamoatchilik, ishtirokchilar, ko‘ngillilar va favqulodda xizmat xodimlarining xavfsizligini xavf ostiga qo‘yib bo‘lmaydi”, — deb ta’kidladilar.

Fransiya ichki ishlar vaziri Loran Nyunes hukumatni tanqid qiluvchilarga javob berdi: “Bu muvaffaqiyatsizlik emas — biz tayyor edik”.

Davlat energetika kompaniyasi EDF va kreditorlar ma’lumotlariga ko‘ra, Fransiyadagi maktab va bolalar bog‘chalarida sovutish tizimlarini o‘rnatish va ta’mirlash uchun 130 million yevrodan ortiq mablag‘ ajratilgan.

Issiqlik qayerga siljiyapti?

Endilikda issiqlik Bolqonlarga tushmoqda va Ukraina tomon harakatlanmoqda. Dushanba kuni Vengriya, Serbiya, Ruminiya, Xorvatiya, Avstriya, Polshaning janubi va Ukrainaning g‘arbida 35 °C dan yuqori harorat kutilgan edi. Bosniya va Albaniyada maksimal harorat 40 °C gacha yetishi bashorat qilingan.

Bosniyada o‘t o‘chiruvchilar ekstremal issiqlik sababli yuzaga kelgan yong‘inlar bilan kurashmoqda, jumladan Mostar yaqinidagi chiqindilar poligonidagi yong‘in bir necha kun davomida atrofdagi hududlarni tutun bilan qoplagan.

Ukraina oldida alohida muammo turibdi. 2022 yil fevralidan boshlab Rossiyaning bosqini davomida dron va raketa zarbalari mamlakatning energetika infratuzilmasini jiddiy ravishda vayron qildi, o‘nlab milliard yevro zarar yetkazdi va tez-tez elektr uzilishlariga olib keldi. Energiya tizimi operatorlari kamida beshta viloyatda — g‘arbdagi Ivano-Frankovskdan janubdagi front chizig‘idagi Zaporojye viloyatigacha — elektr energiyasini iste’mol qilishga vaqtinchalik cheklovlar e’lon qilishdi. Yasno energiya kompaniyasi bosh direktori Sergiy Kovalenko tarmoqning yozgi ta’mirlash ishlari tufayli allaqachon “imkoniyatlarining chegarasida ishlayotganini” aytdi.

Mutaxassislarning baholashicha, issiqlik yana bir necha kun davom etadi, so‘ngra sharqqa — Turkiya va Markaziy Osiyo tomon siljiydi. Atmosfera fronti chorshanba oqshomidan boshlab Bolqonlarga biroz yengillik olib kelishi kutilmoqda, ammo harorat yuqori bo‘lib qoladi.

Umumiy manzara

“Bunday issiqlik to‘lqinlari — iqlim o‘zgarishi sharoitida biz ko‘rishni kutayotgan narsalarning o‘zi”, — dedi JSTning iqlim ma’lumotlari bo‘limi rahbari Jon Kennedi. “1976 yildagi tarixiy issiqlikdan keyin o‘tgan 50 yil ichida Yevropa umumiy hisobda taxminan ikki gradusga isigan.”

Fransuz paleoklimatologi Jan Juzel siyosiy e’tibor odatda issiqlik to‘lqini tugagach darhol tarqalib ketishini ogohlantirdi: “Odamlar bunga ko‘z yumishadi, lekin vaziyat juda jiddiy”. 1947 yildan beri Fransiyada qayd etilgan 52 ta issiqlik to‘lqinning uchdan ikki qismi XXI asr boshlariga to‘g‘ri keladi.