Global isish xavfi: issiq havo jismoniy faollikni pasaytirib, yuz minglab erta o‘limlarga olib kelishi mumkin

Yangi ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, iqlim isishi natijasida dunyoda kamharakat turmush tarzi keskin ortishi mumkin. Bu esa 2050-yilga borib har yili yuz minglab qo‘shimcha erta o‘limlarga sabab bo‘lishi ehtimolini kuchaytiradi.

Olimlar 2000–2022-yillar oralig‘ida 156 mamlakat ma’lumotlarini tahlil qilib, harorat oshishi jismoniy faollikka qanday ta’sir qilishini o‘rgangan.

Har bir issiq oy faoliyatni kamaytiradi

Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘rtacha harorat 27,8°C dan yuqori bo‘lgan har bir qo‘shimcha oy global miqyosda jismoniy faollikning 1,5 foiz punktga pasayishi bilan bog‘liq.

Kam daromadli mamlakatlarda bu ko‘rsatkich yanada yuqori — 1,85 foiz punktni tashkil etadi.

The Lancet Global Health jurnalida chop etilgan tadqiqotda aytilishicha, issiq havo organizmga qo‘shimcha yuk tushiradi — qon aylanishi kuchayadi, terlash ortadi, natijada suvsizlanish va yurak-qon tomir tizimiga bosim kuchayadi.

Kamharakatlik allaqachon jiddiy xavf omili

Tadqiqot muallifi Kristian Garsiya-Vitulksi ta’kidlashicha, jismoniy faollik yetishmasligi hozirning o‘zida:

• yurak-qon tomir kasalliklari,
• 2-toifa diabet,
• ayrim saraton turlari,
• ruhiy buzilishlar

uchun asosiy xavf omillaridan biri hisoblanadi.

Har besh o‘limdan biri harakatsizlik bilan bog‘liq

Olimlar hisob-kitobiga ko‘ra, bugungi kunda kattalar orasidagi o‘limlarning qariyb 5 foizi jismoniy faollik yetishmasligi bilan bog‘liq.

Tadqiqotda qayd etilishicha, dunyo aholisining uchdan bir qismi World Health Organization tavsiya qilgan me’yor — haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha yoki 75 daqiqa yuqori intensivlikdagi jismoniy faollikni bajarmaydi.

2050 yilga borib 500 ming qo‘shimcha o‘lim xavfi

Prognozlarga ko‘ra, issiq tufayli ortadigan kamharakatlik:

• har yili 500 mingga yaqin qo‘shimcha erta o‘lim,
• 2,4–3,68 milliard dollar iqtisodiy zarar

keltirishi mumkin.

Eng katta xavf issiq hududlarda

Eng keskin ta’sir quyidagi hududlarda kutilmoqda:

• Markaziy Amerika,
• Karib havzasi,
• Sahroi Kabirdan janubiy Afrika,
• Janubi-Sharqiy Osiyoning ekvatorial qismi

Bu hududlarda jismoniy faollik pasayishi oyiga 4 foiz punktdan oshishi mumkin.

Ayollar va yoshlar ko‘proq zarar ko‘radi

Tadqiqotga ko‘ra, issiq ob-havo sharoitida:

• ayollar,
• o‘smirlar

eng ko‘p zarar ko‘rishi mumkin. Sababi — ular ko‘pincha salqin sport maydonlari va mos infratuzilmaga kamroq ega.

Muammo — individual emas, global

Mutaxassislar bu holatni shunchaki shaxsiy tanlov emas, balki iqlim bilan bog‘liq global sog‘liq muammosi sifatida ko‘rish zarurligini ta’kidlamoqda.

Shu bois shaharlarni quyidagicha loyihalash tavsiya etiladi:

• soya beruvchi inshootlar,
• yashil hududlar,
• sovutuvchi qoplamalar,
• suv obyektlari,
• issiqdan himoyalangan jamoat joylari

Bu nafaqat harakatni oshiradi, balki uyqu sifatini yaxshilaydi, aqliy faoliyatni saqlaydi va ish unumdorligini oshiradi.

Faol hayot — umrni uzaytiradi

Boshqa tadqiqotlar ham jismoniy faollikning foydasini tasdiqlaydi.

Masalan:

• faol hayot tarziga o‘tgan odamlarda o‘lim xavfi 22 foizga kamayadi
• kuniga atigi 7000 qadam yurish:
  • demensiya,
  • yurak kasalliklari,
  • depressiya,
  • diabet,
  • saraton

xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.

The Lancet Public Health ma’lumotlariga ko‘ra, foyda darajasi kasallikka qarab 6 foizdan 38 foizgacha kamayishni tashkil etadi.