Sun’iy intellekt yaratgan yangi universal vaksina noma’lum viruslardan ham himoya qilishi mumkin

Olimlar insoniyatni kelajakda paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan noma’lum viruslardan himoya qilish maqsadida sun’iy intellekt yordamida ishlab chiqilgan ilk universal vaksinani yaratdi.

Mutaxassislar fikricha, butun virus oilalariga qarshi himoya hosil qila oladigan ushbu yangi vaksina kelajakdagi pandemiyalarga tayyorgarlik ko‘rish tizimini tubdan o‘zgartirishi mumkin.

Buyuk Britaniyaning Kembrij va Sautgempton universitetlari olimlari boshchiligidagi tadqiqotchilar jamoasi sun’iy intellekt tomonidan to‘liq loyihalashtirilgan va insonlarda sinovdan o‘tkazishga ruxsat berilgan ilk vaksinani ishlab chiqdi.

Tadqiqot rahbari, Sautgempton universiteti professori Sol Faustusning ta’kidlashicha, gripp, koronavirus va Ebola kabi viruslar doimiy ravishda o‘zgarib boradi. Natijada vaksinalar amaliyotga joriy etilgunga qadar yangi variantlarga mos kelmay qolishi mumkin.

So‘nggi yillarda betakoronaviruslar sabab bir nechta epidemiyalar yuzaga keldi. Ularning eng yirigi COVID-19 pandemiyasi bo‘ldi. Viruslarning doimiy tarqalishi esa yangi mutatsiyalar va xavfli variantlarning paydo bo‘lishiga olib kelmoqda.

Shu sababli olimlar mavjud va kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavfli mutatsiyalarga qarshi keng qamrovli himoya ta’minlaydigan yangi turdagi vaksinani yaratishga kirishdi. Yangi preparat Ebola yoki koronaviruslar kabi viruslarga qarshi uzoq muddatli himoya hosil qilishi va ular o‘zgarishda davom etsa ham samaradorligini saqlab qolishi ko‘zda tutilgan.

Kembrij universiteti professori Jonatan Xini bu ishni vaksina yaratishdagi yangi bosqich deb atadi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, an’anaviy vaksinalar faqat cheklangan himoya beradi va viruslarning yangi variantlari paydo bo‘lishi bilan ularni muntazam yangilashga to‘g‘ri keladi. Yangi texnologiya esa bunday muammodan chiqish imkonini beradi.

Sun’iy intellekt qanday ishlatilgan?

Vaksinaning asosini sun’iy intellekt yordamida yaratilgan maxsus oqsil — “superantigen” tashkil etadi.

Mazkur oqsil biror aniq virus variantiga emas, balki bir nechta koronaviruslarga xos umumiy xususiyatlarga taqlid qiladi. Natijada inson immun tizimi bir vaqtning o‘zida keng doiradagi viruslarga qarshi javob qaytarishga tayyorlanadi.

Olimlar dunyo bo‘ylab to‘plangan barcha mavjud sarbekokoronaviruslarning genetik ketma-ketliklarini tahlil qilib, mashinaviy o‘qitish usullari yordamida ushbu superantigenni yaratgan.

Ignasiz emlash usuli

Yangi vaksinaning yana bir muhim jihati shundaki, uni yuborish uchun igna kerak emas.

Preparat mikrosuyuqlik oqimi texnologiyasi yordamida yuqori bosim ostida teri ichiga kiritiladi. Bu usul vaksina sarfini kamaytiradi, igna va shprits chiqindilarini yo‘q qiladi hamda emlashdan qo‘rqadigan odamlar uchun qulaylik yaratadi.

Shuningdek, bunday vaksinalar odatda matritsali RNK texnologiyasidagi vaksinalarga qaraganda yuqori haroratga chidamli bo‘ladi va juda past haroratli saqlash tizimini talab qilmaydi. Bu esa ularni daromadi past davlatlarda ham qo‘llash imkonini kengaytiradi.

Dastlabki sinovlar muvaffaqiyatli yakunlandi

Vaksinaning birinchi klinik sinov bosqichida 39 nafar ko‘ngilli ishtirok etdi.

2021-yil dekabridan 2023-yil sentyabrigacha davom etgan sinovlarda preparatning xavfsizligi, organizm tomonidan qabul qilinishi va immun javob hosil qilishi baholandi.

Tadqiqotchilar ma’lumotlariga ko‘ra, vaksina barcha dozalarda yaxshi o‘zlashtirilgan va jiddiy nojo‘ya ta’sirlar kuzatilmagan.

Buyuk Britaniya Sog‘liqni saqlash tadqiqotlari milliy instituti ilmiy direktori professor Merian Nayt ushbu natijalarni viruslarga qarshi keng qamrovli va uzoq muddatli himoya yaratish yo‘lidagi muhim burilish nuqtasi deb baholadi.

Keyingi bosqich nima bo‘ladi?

Olimlar endi klinik sinovlarning ikkinchi bosqichiga o‘tmoqda.

Bu safar vaksinaning kengroq va turli yosh hamda ijtimoiy qatlam vakillaridan iborat guruhda qanday immun javob hosil qilishi o‘rganiladi. Shuningdek, uning haqiqatan ham keng qamrovli va kuchli immunitet shakllantira olishi tekshiriladi.

Mutaxassislarning fikricha, agar keyingi sinovlar ham muvaffaqiyatli yakunlansa, ushbu texnologiya kelajakda hali paydo bo‘lmagan yangi viruslarga qarshi kurashishda ham muhim vositaga aylanishi mumkin.